Ana Sayfa›
›

Bayilik Sözleşmesi Nasıl Feshedilir ve Bayinin Hakları Nelerdir?

Bayilik sözleşmesi

Bayilik Sözleşmesi Nasıl Feshedilir ve Bayinin Hakları Nelerdir?

Sağlayıcı ile bayi arasındaki sürekli ilişkinin sona erdirilmesi ele alınmaktadır. Belirli ve belirsiz süreli sözleşmelerde fesih, bildirim süresi, haklı sebepler ve haksız feshin sonuçları anlatılmaktadır. Münhasır bayilerin denkleştirme hakkı, stok ve teminatın tasfiyesi, marka kullanımı, rekabet hukuku sınırları ve arabuluculuk da açıklanmaktadır.

Yazıyı okumak yerine hemen avukatı ara

Bayilik sözleşmesi, bir üreticinin veya sağlayıcının mallarını belirli bir bölgede kendi adına ve hesabına satan işletmeyle yaptığı sürekli bir sözleşmedir. Belirsiz süreli sözleşme makul bir bildirim süresine uyularak, belirli süreli sözleşme ise haklı sebeple feshedilebilir. Haksız fesihte bayi tazminat isteyebilir. Münhasır bayilikte sözleşme sona erince şartları varsa denkleştirme talebi de gündeme gelir.

bayilik sözleşmesi hakkında avukata sor

Bayilik Sözleşmesi Nedir

Bayi, sağlayıcıdan aldığı malları kendi adına ve hesabına yeniden satan bağımsız bir tacirdir. Bayi, malı satın alır ve satıştan doğan kâr veya zarar kendisine aittir. Bu yönüyle bayi, müvekkil adına iş yapan acenteden ayrılır. Sağlayıcı ise bayiye mal verir, marka kullanımına izin verir ve çoğu zaman bir bölge tanır.

Bayilik sözleşmesi için kanunda ayrı bir bölüm yoktur. Bu nedenle karma nitelikte bir sözleşme olarak kabul edilir. Satış, marka lisansı ve iş birliği unsurları bir arada bulunur. Tarafların hak ve borçları büyük ölçüde sözleşme metnine göre belirlenir.

Uygulamada bayilik, distribütörlük ve tek satıcılık kavramları iç içe kullanılır. Distribütör genellikle daha geniş bir bölgede toptan satış yapar. Tek satıcılıkta ise bayiye bölgede münhasır satış hakkı tanınır. Franchise ilişkisinde bunlara ek olarak iş modeli ve know-how aktarımı da bulunur.

Bayilik sözleşmesi uzun süreli bir güven ilişkisi kurar. Bayi çoğu zaman mağaza, personel ve stok için yatırım yapar. Sağlayıcı da bayinin bölgedeki satışlarına güvenir. Bu bağ, bayilik sözleşmesi sona ererken tarafların çıkarlarını karşı karşıya getirir.

İyi hazırlanmış bir bayilik sözleşmesi iki taraf için de yol haritası olur. Bölge, hedef, fiyat ve ödeme kuralları baştan yazılır. Fesih ve sona erme hâlleri de açıkça gösterilir. Böylece ilişki bittiğinde ne olacağı herkesçe bilinir.

Hukuki Nitelik ve Uygulanacak Kurallar

Kanunda özel düzenleme bulunmadığı için önce sözleşme hükümlerine bakılır. Sözleşmede hüküm yoksa genel hükümler uygulanır. Bu genel çerçeve Türk Borçlar Kanunu ile çizilir. Sürekli sözleşmelere ilişkin genel ilkeler de dikkate alınır.

Yargı uygulaması bazı konularda acentelik hükümlerini kıyasen uygular. Türk Ticaret Kanunu ayrıca denkleştirme hükmünün tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren ilişkilerde de uygulanacağını belirtir. Bu kural münhasır bayiler için önemli bir güvencedir. Ancak uygulama, hakkaniyete aykırı düşmemesi şartına bağlıdır.

Bayilik sözleşmesi rekabet hukuku kurallarına da tabidir. Sağlayıcı ile bayi arasındaki ilişki dikey bir ilişkidir. Bölge sınırlamaları, münhasırlık ve fiyat hükümleri bu açıdan değerlendirilir. Bu kurallar sözleşme hazırlanırken dikkate alınmalıdır.

Bayilik sözleşmesi tacirler arasında yapıldığı için ticari hayata özgü kurallar da uygulanır. Tacirlerden işlerinde dikkatli davranmaları beklenir. Fesih ve temerrüt bildirimleri özel şekle bağlıdır. Ticari sözleşmelerin genel esasları ticari sözleşme hazırlama yazımızda anlatılmıştır.

Belirli ve Belirsiz Süreli Sözleşmeler

Bayilik sözleşmesi belirli bir süre için yapılabilir. Bu durumda sözleşme süre sonunda kendiliğinden sona erer. Sözleşmede otomatik yenileme hükmü varsa yenilemeyi önlemek için bildirim gerekir. Bildirim süresi ve şekli sözleşmede yazılmalıdır.

Süre dolduktan sonra taraflar çalışmaya devam ederse sözleşme belirsiz süreli hâle gelebilir. Bu durumda sona erme kuralları da değişir. Taraflar artık fesih bildirimiyle sözleşmeyi sona erdirmek zorundadır. Bu dönüşüm uygulamada sık gözden kaçar.

Belirsiz süreli bayilik sözleşmesi taraflardan birinin fesih bildirimiyle sona erer. Fesih için haklı sebep gerekmez ama uygun bir bildirim süresine uyulmalıdır. Süre sözleşmede yazılıysa o süre uygulanır. Sözleşmede süre yoksa makul bir süre aranır.

Belirli süreli bayilik sözleşmesi ise kural olarak süresinden önce sona erdirilemez. Süre bitmeden fesih ancak haklı bir sebeple mümkündür. Haklı sebep olmadan yapılan erken fesih tazminat sorumluluğu doğurur. Bu nedenle erken fesih kararı dikkatle verilmelidir.

Olağan Fesih ve Bildirim Süresi

Bildirim süresinin amacı, karşı tarafa yeni duruma uyum için zaman tanımaktır. Bayi bu sürede stoklarını eritir ve yeni bir tedarikçi arar. Sağlayıcı da bölge için yeni bir bayi bulur. Süre, ilişkinin uzunluğu ve yapılan yatırımlarla orantılı olmalıdır.

Acentelik sözleşmelerinde belirsiz süreli sözleşme üç ay önceden bildirimle feshedilebilir. Yargı uygulaması bu süreyi bayilik ilişkilerinde de bir ölçü olarak kullanabilir. Ancak uzun yıllar süren ve büyük yatırım gerektiren ilişkilerde daha uzun bir süre makul sayılabilir. Her dosya kendi koşullarına göre değerlendirilir.

Bayilik sözleşmesi için fesih bildirimi yazılı ve ispatlanabilir bir yolla yapılmalıdır. Tacirler arasında fesih bildirimi noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır. Bildirimde sözleşmenin biteceği gün açık yazılmalıdır. Sona erme sonrası işlemler için bir takvim de önerilebilir.

Bildirim süresine uyulmadan yapılan fesih hemen geçersiz sayılmaz. Ancak fesheden taraf, süreye uyulmamasından doğan zararı öder. Bu zarar çoğu zaman bildirim süresi boyunca elde edilecek kâr üzerinden hesaplanır. Zararın ispatı için bayinin satış ve kâr kayıtları incelenir.

Haklı Sebeple Fesih

Haklı sebep, sözleşmeye devam etmeyi taraf için çekilmez hâle getiren durumdur. Bu durumda sözleşme bildirim süresine uyulmadan hemen feshedilebilir. Belirli süreli bayilik sözleşmesi de haklı sebeple her zaman sona erdirilebilir. Haklı sebebi, sözleşmeyi bitiren taraf ispat etmelidir.

Bayinin ödemeleri sürekli geciktirmesi sağlayıcı için haklı sebep olabilir. Bayinin rakip ürün satması veya bölge dışına satış yapması da bu kapsamda değerlendirilir. Markanın itibarını zedeleyen davranışlar da haklı sebep sayılabilir. Satış hedefinin tutmaması ise ancak sözleşmede yazılıysa sebep olabilir.

Sağlayıcı açısından da haklı sebepler vardır. Malların sürekli geç veya eksik teslim edilmesi bayi için haklı sebep olabilir. Sağlayıcının bayinin bölgesine doğrudan satış yapması da güveni sarsar. Fiyatların tek taraflı ve ağır biçimde değiştirilmesi de değerlendirilebilir.

Haklı sebeple fesihten önce karşı tarafa ihtar verilmesi çoğu zaman yerinde olur. İhtar, ihlalin giderilmesi için süre tanır. Süre içinde ihlal giderilmezse fesih daha güçlü bir temele oturur. Hafif ihlaller için doğrudan fesih ise orantısız bulunabilir.

Bayilik sözleşmesi içinde haklı sebepler örnek olarak sayılabilir. Bu liste, ileride çıkacak tartışmaları azaltır. Ama listede olmayan ağır bir olay da haklı sebep sayılabilir. Hâkim her olayı kendi koşullarına göre değerlendirir.

Haksız Feshin Sonuçları

Haklı sebep olmadan ve bildirim süresine uyulmadan yapılan fesih haksız fesihtir. Haksız fesheden taraf, karşı tarafın zararını gidermekle yükümlüdür. Bayinin zararı çoğu zaman yoksun kalınan kâr olarak hesaplanır. Sözleşmenin kalan süresi veya makul bildirim süresi bu hesapta esas alınır.

Bayinin sözleşmeye güvenerek yaptığı yatırımlar da zarar kalemi olabilir. Mağaza dekorasyonu, tabela ve özel ekipman bunların başında gelir. Bu yatırımların kullanılamaz hâle gelmesi ayrı bir zarar doğurur. Yatırım sağlayıcının isteği ile yapıldıysa talep daha güçlü olur.

Sağlayıcı da bayinin haksız feshi nedeniyle zarara uğrayabilir. Bölgede satışların durması ve yeni bayi bulma masrafları bu zararlar arasındadır. Sözleşmede ceza koşulu varsa bu tutar da istenebilir. Tacir olan borçlu bu cezanın indirilmesini isteyemez.

Zararın hesabı genellikle mali bilirkişi incelemesiyle yapılır. Bayinin son yıllara ait kâr oranları ve satış miktarları incelenir. Ticari defterler ve faturalar bu incelemede temel belgelerdir. Belgelerin düzenli tutulması, bayilik sözleşmesi uyuşmazlığında talebin ispatını kolaylaştırır.

Denkleştirme Talebi

Denkleştirme, iş bittikten sonra da bayinin getirdiği müşterilerden yararlanan sağlayıcının yaptığı bir ödemedir. Kanun bu hakkı önce acenteler için tanır. Tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren ilişkilerde de hakkaniyete aykırı olmadıkça uygulanır. Bu nedenle münhasır bayiler de bu talepte bulunabilir.

Talep için bazı şartlar aranır. Sağlayıcı, bayinin bulduğu müşteriler sayesinde sözleşme sonrasında önemli menfaat elde etmelidir. Bayi, sözleşmenin sona ermesiyle bu müşterilerden gelecek kazancı kaybetmelidir. Tüm koşullar bakımından ödeme hakkaniyete uygun olmalıdır.

Bu ödemenin bir üst sınırı vardır. Tutar, son beş yıllık faaliyet üzerinden hesaplanan yıllık ortalama kazancı aşamaz. İlişki daha kısa sürmüşse o sürenin ortalaması esas alınır. Hesaplamada bayinin kârı ve müşteri portföyünün değeri dikkate alınır.

Bayi sözleşmeyi haklı bir sebep olmadan kendisi feshederse denkleştirme isteyemez. Sağlayıcı, bayinin kusuru nedeniyle haklı sebeple feshederse de talep hakkı doğmaz. Bu haktan önceden vazgeçilemez ve sözleşmeye konan feragat hükmü geçersizdir. Talep, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.

bayilik sözleşmesi süreç adımları

Stok, Teminat ve Cari Hesabın Tasfiyesi

Bayilik sözleşmesi sona erdiğinde bayinin elinde stok kalabilir. Sözleşmede sağlayıcının stoku geri alma yükümlülüğü öngörülebilir. Geri alım fiyatı ve malların durumu açıkça yazılmalıdır. Hüküm yoksa bayi stoku eritmek için makul bir süre isteyebilir.

Bayiler çoğu zaman sağlayıcıya teminat mektubu veya ipotek verir. Sözleşme sona erdiğinde karşılıklı hesaplar kapatılır. Borç yoksa teminatın geri verilmesi istenir. Teminatın haksız olarak tutulması ayrı bir uyuşmazlık konusu olur.

Taraflar arasındaki cari hesap da tasfiye edilmelidir. Açık faturalar, iadeler ve primler tek tek karşılaştırılır. Mutabakat sağlanamazsa alacaklı taraf tahsil yoluna gider. Bu süreç cari hesap alacağı yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Yıl sonu primleri ve hedef ödülleri de tartışma konusu olabilir. Sözleşme yıl ortasında sona erdiğinde primin hak edilip edilmediği belirlenir. Sözleşmeye göre prim, çalışılan süre kadar da ödenebilir. Bu hüküm yoksa hakkaniyete uygun bir paylaştırma yapılması istenebilir.

Marka Kullanımı ve Rekabet Yasağı

Bayilik sona erdiğinde bayinin sağlayıcının markasını kullanma yetkisi de sona erer. Tabela, reklam ve internet sitesindeki marka kullanımları kaldırılmalıdır. Bu yükümlülüğe uyulmaması marka hakkına tecavüz oluşturabilir. Kaldırma için makul bir süre sözleşmede gösterilebilir.

Sözleşme sonrası rekabet yasağı da sık görülen bir hükümdür. Bayinin belirli bir süre rakip ürün satmaması istenebilir. Bu yasak süre, bölge ve ürün bakımından sınırlı olmalıdır. Rekabet yasağının genel şartları rekabet yasağı sözleşmesi yazımızda anlatılmıştır.

Müşteri bilgilerinin ne olacağı da yazılmalıdır. Bayinin topladığı müşteri bilgileri kişisel veri niteliği taşıyabilir. Bu bilgilerin sağlayıcıya aktarılması veri koruma kurallarına tabidir. Bu aktarımın dayanağı baştan yazılmalıdır.

Yeni bayiye geçerken müşterilere nasıl bilgi verileceği de yazılabilir. Eski bayinin adını kötüleyen sözler kullanılmamalıdır. Bu tür açıklamalar haksız rekabet oluşturabilir. Geçiş döneminin ortak bir duyuruyla yönetilmesi uyuşmazlığı azaltır.

Rekabet Hukuku Açısından Sınırlar

Her bayilik sözleşmesi rekabet hukukunda dikey bir anlaşma olarak değerlendirilir. Rekabetin Korunması Hakkında Kanun rekabeti kısıtlayan anlaşmaları yasaklar. Ancak belirli şartları taşıyan dikey anlaşmalar muafiyetten yararlanır. Bu şartlar Rekabet Kurulunun tebliğleri ile belirlenir.

Sağlayıcının bayinin satış fiyatını belirlemesi kural olarak yasaktır. Sağlayıcı ancak azami fiyat belirleyebilir veya fiyat tavsiye edebilir. Tavsiye fiyatın baskı yoluyla zorunlu hâle getirilmesi de ihlal sayılabilir. Bu hüküm sözleşme hazırlanırken dikkatle yazılmalıdır.

Bölge ve müşteri kısıtlamaları da belirli sınırlar içinde kabul edilir. Sağlayıcı, başka bir bayiye ayrılmış bölgeye aktif satışı yasaklayabilir. Pasif satışların yasaklanması ise çoğu zaman muafiyet dışında kalır. İnternet satışlarının tamamen engellenmesi de sorun yaratabilir.

Rakip ürün satmama yükü de belli bir süre ile sınırlıdır. Çok uzun veya süresiz tek satıcılık hükümleri korunmayabilir. Bu hükümler geçersiz sayılabilir ve idari para cezası riski doğurabilir. Güncel sınırlar için Rekabet Kurumu düzenlemeleri kontrol edilmelidir.

Uyuşmazlıkta Arabuluculuk ve Dava

Bayilik uyuşmazlıkları çoğu zaman para alacağına dönüşür. Tazminat, denkleştirme ve cari hesap alacakları bu gruptadır. Bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya gitmek gerekir. Arabuluculuk, tarafların ticari ilişkiyi kontrollü şekilde sona erdirmesine de fırsat verir.

Bayilik sözleşmesi uyuşmazlığında taraflar çoğu zaman uzlaşmayı da dener. Stokun geri alınması ve açık hesabın kapatılması için ortak bir plan yapılabilir. Böyle bir plan dava masrafını ve süresini azaltır. Uzlaşma yazılı bir protokolle kayda geçirilmelidir.

Arabulucuda anlaşma olmazsa dava asliye ticaret mahkemesinde açılır. Sözleşmede yetkili mahkeme veya tahkim şartı varsa ona uyulur. Dava sürecinde bilirkişi incelemesi çoğu zaman belirleyici olur. Bayinin satış verileri ve sağlayıcının kayıtları karşılaştırılır.

Dava öncesinde delillerin toplanması önem taşır. Yazışmalar, sipariş kayıtları, faturalar ve ihtarlar dosyalanmalıdır. Fesih bildiriminin tarihi ve içeriği ayrıca saklanmalıdır. Haklı sebep iddiası varsa bunu destekleyen belgeler de hazırlanmalıdır.

Bazı durumlarda ihtiyati tedbir de istenebilir. Örneğin teminat mektubunun haksız olarak nakde çevrilmesi önlenebilir. Rekabet yasağının ihlali de tedbirle durdurulabilir. Tedbir talebi için alacağın veya hakkın varlığı yaklaşık olarak ispatlanmalıdır.

Bayilik Sözleşmesi Konusunda Avukat Desteği

Bayilik sözleşmesi feshinde izlenecek yol, sözleşmenin süresine, münhasırlık hükümlerine, tarafların yatırımlarına ve fesih sebebine göre belirlenir. Bildirim süresi, haklı sebep, denkleştirme ve rekabet hukuku kuralları sonucu doğrudan etkiler. Genel bilgiler, somut sözleşmenin ve yazışmaların hukuki incelemesinin yerini tutmaz. Ticaret hukuku sayfamızda ticari sözleşmelere ilişkin diğer yazılara ulaşabilirsiniz.

Bayilik ilişkinizle ilgili görüş almak için bayilik sorunuzu gönderin bağlantısını kullanabilirsiniz. İletişim sayfamızdan bize de ulaşabilirsiniz. Değerlendirme, paylaştığınız sözleşme ve belgeler esas alınarak yapılır. Sözleşme metni, fesih bildirimi ve son yıllara ait satış kayıtları hazırsa inceleme daha hızlı ilerler.

bayilik sözleşmesi hakkında avukat desteği için bize ulaşın
SSS

Sık Sorulan Sorular

Bayilik sözleşmesi ne kadar önceden feshedilmelidir?

Sözleşmede bir bildirim süresi yazılıysa o süreye uyulur. Yazılı süre yoksa ilişkinin uzunluğu ve bayinin yatırımları dikkate alınarak makul bir süre aranır. Acentelikteki üç aylık süre uygulamada bir ölçü olarak kullanılabilir.

Bayi denkleştirme talep edebilir mi?

Münhasır bayilik gibi tekel hakkı veren ilişkilerde, hakkaniyete aykırı olmadıkça acentelere tanınan denkleştirme hakkı uygulanır. Sağlayıcının bayinin kazandırdığı müşterilerden sözleşme sonrasında önemli yarar sağlaması gerekir. Talep sözleşmenin bitiminden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.

Denkleştirme hakkından sözleşmeyle vazgeçilebilir mi?

Denkleştirme hakkından önceden vazgeçilemez. Sözleşmeye konan bu yöndeki bir hüküm bayiyi bağlamaz. Ancak bayi haklı sebep olmadan sözleşmeyi kendisi feshederse bu hakkı kullanamaz.

Haksız fesihte bayi hangi zararları isteyebilir?

Bayi, fesih nedeniyle yoksun kaldığı kârı ve sözleşmeye güvenerek yaptığı yatırımların zararını isteyebilir. Zarar genellikle kalan sözleşme süresi veya makul bildirim süresi üzerinden hesaplanır. Hesaplama çoğu zaman mali bilirkişi incelemesiyle yapılır.

Sağlayıcı bayinin satış fiyatını belirleyebilir mi?

Rekabet hukuku bakımından sağlayıcının bayinin yeniden satış fiyatını belirlemesi kural olarak yasaktır. Sağlayıcı azami fiyat belirleyebilir veya tavsiye fiyat açıklayabilir. Tavsiye fiyatın baskıyla zorunlu hâle getirilmesi ihlal sayılabilir.

HUKUKİ DESTEK
ÖN BİLGİ AL

Dosyanız için hızlı bir ön değerlendirme.


    Bilgileriniz KVKK kapsamında ön değerlendirme amacıyla işlenir.

    BU YAZIYI PAYLAŞ

    Aynı alanda daha fazlası

    Tüm makaleler →
    Hemen AraWhatsApp